RSS: Makaleler | Yorumlar

Sporda Yetenek Kavramı

Sporda Yetenek Kavramı

Yetenek kavramı son zamanlarda özellikle psikoloji, pedagoji ve sosyoloji gibi bilim dalları tarafından sıkça ele alınan ve tartışılan bir kavramdır. Spor bilimi de diğer bilim dallarına dayanarak yetenek kavramını tanımlamak çabasındadır.

Spor bilimi sözlüğü, yeteneği şöyle tanımlamaktadır: belli bir alanda normalin üzerinde, ancak henüz tam olarak gelişmemiş özellikler bütünü ve buna sahip kişidir. Zeka kavramıyla sıkı sıkıya bağlıdır. Spor bilimi sosyal yapı, antrenman organizasyonu ve özellikle psikolojik şartları göz önünde bulundurarak sporda yeteneği inceler.

Özellikle batı dünyasında 1960-1970 yılları arasında pek çok doğu Avrupa ülkesi yetenekli sporcuları seçmek için özel yöntemler geliştirme arayışına girmiştir. Bu amaçla büyük çocuk grupları üzerinde araştırma çalışmaları yapılmış, sonucu olarak da daha 1976 Olimpiyatlarında madalya sahibi sporcuların %80 inin yetenek seçimi programlarıyla hazırlandığı saptanmıştır.

Yetenek seçimi ve eğitimi alanında yapılan çalışmaların spor pratiği yönünden yararlarını şu başlıklar altında toplamak mümkündür:

Kişilerin daha zamanda istenilen yüksek performansa ulaşmasını sağlar.

Üstün yetenekli sporcularla çalışan antrenörün çalışma etkinliği artar.

Yüksek performansa erişmek isteyen sporcuların sayısını ve rekabetini artırır. Sonuçta daha güçlü kadrolar oluşturulur.

Sporcuların kendine güveni artar. Çünkü bu sporcu bilimsel seçim süreci ile yetişmemiş sporculardan daha iyi durumda olduğunu görmektedir.

Sporcuları seçen bilim adamları sporcuların çalışmalarını gözleyerek onlardaki istenmedik sapmaları zamanında belirleyerek gerekli önlemlerin alınmasını sağlar.

Bu ilgi sporcuları motive eder.

YETENEK TÜRLERİ

Beden eğitimi ve spor literatüründe hareketsel yetenek konusundaki ilk görüşler, fizyoloji, daha çok da iş fizyolojisi temsilcileri tarafından geliştirilen hareket becerisi teorilerine dayanmaktadır. Önceleri dikkat, el becerileri üzerine yoğunlaşmış, ama kısa zamanda beceri konusunu yalnız ellerle sınırlandırılamayacağı anlaşılmıştır. Daha o zamanlarda hareketsel yeteneğe etki eden faktörlerin çeşitliliği anlaşılmıştır.

Hareketsel yeteneğin oluşmasının şartları daha yakından incelendiğinde şu 3 görüş dikkati çekmektedir.

Statik yetenek kavramı

Bu görüş, Sportif başarının büyük ölçüde kalıtımla belirlendiğini gelişmesinin ise salgı bezlerinin gelişmesine bağlı olduğunu savunur. Günümüzde de yaygın olan bu görüş, ikizler üzerinde yapılan araştırmalarla doğrulanmaktadır. Kalıtımsal özellikleri aynı olan ikizlerin gösterdikleri uyum benzerlikleri, kalıtımsal özelliklerin sporda elde edilmek istenen başarılar açısından ne denli önemli olduğunu ortaya koyar. Bu görüş sonraları şiddetle eleştirilmiştir. Eleştirilerin ortak yönü insan psikolojisiyle ilgili deneylerle ve yaşanan çevrenin etkileriyle kalıtımsal özelliklerin kesin çizgilerle birbirinden ayrılamayacağı şeklinde ifade edebilir. Eleştirilere göre, ikizlerden her biri aynı kalıtımsal gelişme özelliklerine sahip olmalarına rağmen, zamanla tamamen farklı başarı düzeyinde olabilirler. Bu noktada dikkatlerinizi Zackiorskij’ in yaptığı bir araştırma üzerine çekmek istiyorum. Bu araştırmanın sonuçlarına göre;

Mükemmel sporcuların yaklaşık %50 sinin çocukları da üstün sportif yeteneklere sahiptir. Ancak bunun aynı spor dallarında olması gerekmemektedir.

Yalnızca motorik özellikler ( örneğin; sürat) kalıtım yoluyla geçebilir.

Tek yumurta ikizleri, bir çok alanda çift yumurta ikizlerinden daha büyük bir uyum göstermektedir.

Başarı gelişiminin üst sınırları yine kalıtımla belirlenmektedir.

Bütün eleştirilere rağmen, bu araştırmalar, kalıtımsal faktörlerin bir sportif yeteneğin gelişmesindeki önemini ortaya koymaktadır.

Ancak bu etkinin sınırlı olduğunu ve ilerdeki başarıların büyük ölçüde vücudun gelişme sürecine onu etkileyen çevrenin dış faktörlere bağlı olduğunu belirmek gerekir. Ayrıca büyüme çağındaki çocuklara ve gençlere sunulan öğrenim imkanları da onların daha sonraki başarılarını etkileyecektir. Bazı hareket deneyimlerinin kazanılması sensomotorik sistemin gelişimi, sürekli bir başarı artımı için gereklidir.

Öğrenim teorisi ile ilgili yetenek anlayışı

Öğrenim teorisi ile ilgili yetenek anlayışı fizyolog J. P. Pawlow ve davranış psikolojisinin kurucusu J. B. Watson’ unun öğretilerine dayanmaktadır. Bu görüşe göre; insan hareketleri, duyu organları, sinir sistemi ve kaslar arasında fizyolojik ilişkilerin güçlenmesiyle amaca yönelik bir koordinasyon olarak ortaya çıkar. Birçok kez tekrarlanmış olan hareketlerin otomatikleşmesi sağlanır. Bu teoriye göre sportif yetenek, belli bir sırada verilen uyaranlar sonucu oluşan şartlı reflekslere bağlı olarak gelişir.

İnsanın hareketi öğrenmesi, matematik bir kesinlikle uygulamanın ağır bastığı bir refleks eğitimidir.

Yetenek problemini çözümlemeye çalışan bu çalışmalar, insan hareket sisteminin karmaşık yapısını açıklayabilmek için fazla mekanik ve soyut olsa gerek. Bu anlayışı savunan teoriciler bireysel farklılıklar ile çevre faktörlerini dikkate almamaktadırlar.

Dinamik yetenek anlayışı

Dinamik yetenek anlayışını benimseyenler spor yeteneğinin katımsal özellikler ile çevre şartlarının sıkı ilişkisine dayandığı görüşünü savunurlar. Son yıllarda yetenek konusuyla ilgilenmiş spor bilimcilerinin büyük bir çoğunluğunun bu görüşü benimsediğini görmekteyiz. Bu anlayışı benimseyen uzmanlar kalıtımsal özelliklere geren önemi vermemektedir. Ama bu özelliklerin ancak çevre koşulları sayesinde bütünüyle gelişebileceğine savunurlar. Bu sebeple; yetenek, doğuştan garantilenmiş olarak kabul edilmemelidir. Çünkü bir yeteneği belirleyen bileşenler gelişebileceği gibi gelişmeyebilir de. Yetenek, sporcunun başarısında kendini gösterir, ama başarı ile eş anlamlı değildir.

Yetenek, kendisini meydana getiren özelliklerin, insanı başarıya ulaştıracak biçimde bir araya gelmesi olarak tanımlanmaktadır. Burada önemli olan, bu özelliklerin her birinin düzeyi kadar, birbirleriyle olan özel bağlantılarıdır. Bu nedenle yetenek kavramına kantitatif olduğu kadar kalitatif açıdan da bakmak gerekir.

Sportif yetenek, çevre şartlarına göre nitelik ( kalitatif) ve nicelik (kantitatif) olarak gelişme gösteren diğer taraftan bu etkilerin eksikliği halinde gittikçe yok olabilen dinamik bir potansiyel olarak ele alınmalıdır.

Sonuç olarak; yeteneğin bir yandan motorik ve ruhsal gelişmeye, kalıtımsal özelliklere, iç salgı bezlerinin gelişmesine ve diğer yandan da çevre ve toplum şartlarına bağlı olduğu söylenebilir. Bu nedenle yetenek kavramı yalnız kalıtım konusu olarak değil, toplumsal, moral ve pedagojik yönlerden ele alınmalıdır.

Şimdiye kadar, yetenek kavramını teorik biçimde analiz etmeye çalıştık. Soyut sayılabilecek bu açıklamaları daha somut hale dönüştürmek için, kavramın pragmatik bir yaklaşımla incelenmesi gerekir.

 YETENEKLİ SPORCUNUN ÖZELLİKLERİ

Bir sporcunun yetenekli olup olmadığının belirlenmesinde en büyük sorun ön teşhisi yapabilmektir. Yetenek yukarıda belirtilen nedenlerden dolayı dinamik bir potansiyel olarak görülürse, yetenek konusundaki yargılar, ancak bu bilgilerin ışığı altında verilebilir. Dinamik potansiyel kavramının belirlenmesi karşılaşılan en büyük sorundur. Bu zorluklara rağmen, yeteneklerinin belirlenebilmesi için var olan yetenekli sporcular ölçüt alınır ve onların bazı özellikleri incelenir. Kuşkusuz bazı ölçümler yapılabilir ancak hızlı bilgi aktarımı açısından, uygulamadan elde ettiğimiz aşağıdaki bilgiler en geçerli olanlardır.

Yetenekli bir sporcu bu açıdan incelendiğinde daha az yetenekli bir sporcudan şu özelliklerle ayrılır:

Antrenmanda daha başarılıdır.

Aynı kapsam ve büyüklükteki antrenman uyaranlarında büyük başarı elde eder.

Antrenmanda verilen yeni uyaranlara daha çabuk uyum sağlar.

Daha çabuk öğrenir. (örneğin; hareketin akışını, teknik bilgileri)

Daha önce edindiği deneyimleri yaratıcı bir şekilde başarısını arttırmak için kullanır.

Kendine verilen zor görevleri bile başarıyla yerine getirir ve sorunları yaratıcı ve orijinal bir biçimde çözer.

Performansının gittikçe yükselmesi onun tipik özelliğidir.

Yetenekli bir sporcu, kendini tam anlamıyla spora adar, çalışkan ve hırslıdır, sistematik şekilde çalışır.

Gerginlikte (stres altında) bile gerçekçi, doğru değerlendirme yapabilir.

Riski göze alabilir.

Başarısızlıklar karşısında gücünü kaybetmez, bunu bir motivasyon gerekçesi yapabilir.

Bir yeteneğin bu özellikleri teker teker ele alındığında bütünlüklerinden bir şey kaybetmezler. Her biri yetenek kavramını en iyi şekilde anlatabilmek için seçilmiş kavramlardır. Bu kavramların oluşturduğu yapının ağırlık noktası, spor dalına göre farklılıklar göstermektedir. Örneğin; bir oyuncuda öne çıkan özellikler, bir uzun mesafe koşucusununkilerden farklıdır.

Spor biliminde yetenek konusunda yapılan çalışmalarını 3 başlık altında toplamak mümkündür. Bunlar;

1
-Yeteneğin seçimi (aranması)

2- Yeteneğin yönlendirilmesi

3- Yeteneğin eğitimi. Bu kavramları şöyle açıklayabiliriz;

YETENEK SEÇİMİ

Yetenek seçiminde iki yöntem uygulanır. Bunlar doğal seçim ve bilimsel seçimdir.

Doğal seçim

Bu seçimde kişi ya tesadüfen seçtiği spor dalına katılır, ya da başka bir spor dalında başarılı olamayacağını anlayarak dal değiştirmesi şeklinde antrenörün ya da öğretmenin karşısına gelir. Böyle bir seçimde performans gelişimi yavaş olur, çünkü büyük bir olasılıkla ideal spor dalı seçilememiştir.

Bilimsel seçim

Spor bilim adamlarının yardımıyla yapılan bilimsel testlerle yetenekli kişilerin kendilerine en uygun spor dalına yöneltilmesini sağlar.

YETENEK SEÇİMİNDE ÖLÇÜT KULLANIMI

Yetenek seçimi ve yönlendirmesi, yüksek performansa yönelik spor anlayışı için söz konusudur. Rekreaktif spor anlayışında böyle yönelmeye gerek yoktur. Bu seçim çalışmalarında sporcuların özel biyolojik profilleri kadar psikolojik özellikleri de önemlidir. Yetenek seçimi için bu nedenle objektif ölçütler kullanılır. Yetenek seçiminde değişik ön koşullar aranmakta, eğitiminde verimi belirleyen değişik faktörlere başvurulmaktadır. Sporda yetenek kavramının belirlenmesinde etkili olan faktörler şunlardır:

Konstitüsyonel özellikler (sağlık durumu, antropometrik özellikler gibi)

Kondisyonel motorik özellikler

Teknomotorik özellikler

-Öğrenme yeteneği

-Verimliliğe hazır olma durumu (psikolojik ön koşul)

-Bilişsel (kognitif) özellikler yada yetenekler

-Duygusal (affektif) özellikler yada yetenekler

Sosyal faktörler

Aslında yetenek arama bu faktörlere göre, spor türlerinin istek profilini oluşturmakta ve seçim bir spor türüne özgü gerçekleşmektedir. Bu seçim ve eğitime başlama yaşı konusundaki uygulama bir çok spor türünde 1. Okul çocuğu çağına rastlamaktadır. Okuldaki spor dersleri sırasında yada okul dışı spor faaliyetlerinde bu işlemin başlatıldığını görmekteyiz. Doğal seçim yöntemi diyebileceğimiz bu yönteme göre; spor derslerinde ortalamanın üzerinde verimli görülen çocuklar düzenli antrenmanlara yönlendirilmektedir.

YETENEK SEÇİMİNİN AŞAMALARI

Etkili bir yetenek seçimi üç aşamada gerçekleştirilebilir. Bunlardan ilkini ön seçim olarak kabul edebiliriz. Ön seçimde ekonomik bir uygulama yöntemi kullanarak mümkün oldukça çok sayıda çocuk ve genç bu süreçten bir çok kez geçirilmeli.

Antrenmansız çocuklarda yapılacak seçimlerde kural olarak, spor türüne özgü verimliliği belirleyecek parametrelerden çok, çocuğun genel sportif verimini belirleyecek özelliklerin ölçümüne yönelmek gerekir. Yetenek seçiminde unutulmaması gereken ilke, ölçümlerin bir kere değil, bir çok kez yapılmasından sonra sonuçlandırılması ve karara bağlanmasıdır.

Aşağıdaki tabloda ön seçim-ara seçim-son seçim içeriklerine örne4k olarak da artistik cimnastik ve sportif oyunlar verilmiştir.

Belirli bir spor türü için motor testler daha uygun kişisel ön şart oluşturur. Bir çok motor testin uygulamasıyla gerçekleştiren test bataryaları bu amaçla uygulanır. Değişik araştırmacıların sunduğu bazı örnekler aşağıda verilmiştir.

Ara seçimde uygulanan kondisyonel motor özelliklerle ilgili bir test bataryasıyla norm tablosu örnek olarak verilmiştir.

 YETENEĞİN EĞİTİMİ

Uzun yıllar emek verilerek geleceğin şampiyonlarını yetiştirmek için seçilen kişilerin kalitesi kadar ,onlar için optimal bir eğitimin önemini de belirtmek zorundayız. Bu çalışmalar ,spor biliminin ilginç konularından birini oluşturur.

Yetenek kabul edilen kişinin eğitimi deneyimden ;daha sonra erimesi beklenen yüksek verime ulaşabilmesi için ,antrenmana dahil olan bütün önlemlerin uygulanması anlaşılır.

Sportif verime yönelik antrenmanlar çocuk,ailesi ve kulüp için büyük özverileri(zaman,organizasyon ve mali yönlerden) birlikte getirir. Yalnız antrenmanlarla ilgili önlemleri almış olmak yeterli değildir. Aynı zamanda henüz gelişimi devam eden çocuğun genel ve çok yönlü gelişimini de göz ardı etmeyecek bir uygulama içinde olunması gerekir.

Okul eğitimi ile sportif antrenmanın birlikte götürülmesinde ilgilerin çatışması zaman zaman görülür. Bu durumda özel spor yatılı okulu seçimleri yapılmaktadır.

 YETENEK EĞİTİMİNDE ÖĞRETMENDEN BEKLENENLER

Çocukların ve genlerin değişik spor dallarında temel yeteneklerini geliştirme konusunda destekleyin.

Çocukların yeteneğini geliştirme konusunda gayretlerini ve iyi davranışlarını övgüyle ödüllendin .

Yetenek gelişiminin ve serbest zaman değerlendirme faaliyeti olarak spor yapmayı öğrenmenin katı yarışma programlarını yürütme kadar önemli olduğunu unutmayın.

Çocukları yarışmaya hazırlarken önce gerekli yetenekler ve bunların gelişmişlik düzeyi hakkında onlara bilgi verin başarısızlık yada yetersizlik halinde hayal kırıklığı yaşanmasın.

Çocukların gelişmesi ile antrenörlük ilkeleri arasında doğru ve tam kararlı hale gelin.

Çocuktan beklenen (okul, ailesi ve kendi beklentileri) ile sizin ondan beklediklerinizin çocuğun kapasitesine uygun olması gerektiğini unutmayın.

Çocukların televizyonda izlediği profesyonel sporcuların yaptığı ile kendi yaptığı spor arasındaki farkı anlamalarında yardımcı olun. (onların yaptıkları işten para kazandıkları, bunun için eğlendirici olmak zorunda oldukları gibi ayrıntılara girilebilir)

Yeteneklerin eğitiminde başlangıçta (takım oyunlarında) daha çok mini oyunlar seçilmelidir.

 

E-posta hesabınız yayınlanmayacak.

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Kategoriler

Adsense

facebook like